ทองดำดูหนัง #27 ใจจำลอง (2021) Come here สภาวะตกค้าง ถอดรหัสสัญญะ และความสว่างไสวของการไม่ตีความ

ใจจำลอง (2021) Come Here — สภาวะตกค้าง ถอดรหัสสัญญะ และความสว่างไสวของการไม่ตีความ

กำกับโดย อโนชา สุวิชากรพงศ์ 

"เมื่อก่อนที่บ้านกูเขาเปิดเพลงพวกยุค 80s เพลงที่พูดถึงกาญจนบุรีให้ฟังตลอดเลย..."

เสียงรถไฟเคลื่อนตัวดังกระหึ่ม ล้อเหล็กบดขยี้ไปบนรางส่งเสียงกระทบกันเป็นจังหวะหนักหน่วง ภาพมุมมองจากตู้โดยสารส่องให้เห็นทิวทัศน์สองข้างทางที่ค่อยๆ เคลื่อนผ่านไปอย่างช้าๆ มันเป็นการเดินทางที่ไม่รู้ว่าจะพาเราไปสู่แห่งหนใด

เปิดฉากขึ้นด้วยสภาวะอันลอยแกว่ง ไร้หมุดหมายที่แน่นอน เช่นเดียวกับเรื่องราวของกลุ่มเพื่อนสนิทสี่คน ได้แก่ สายป่าน, เอม, ทู และศร ที่ออกเดินทางมาท่องเที่ยวพักผ่อน ณ อำเภอไทรโยค จังหวัดกาญจนบุรี

หมุดหมายแรกของพวกเขาคือพิพิธภัณฑ์ความทรงจำช่องเขาขาด แต่ทว่าเมื่อไปถึง ป้ายด้านหน้ากลับแจ้งว่าสถานที่กำลังปิดปรับปรุง ทำให้พวกเขาต้องเปลี่ยนแผนไปเดินชมสถานที่จริงอย่างช่องเขาขาดแทน ท่ามกลางร่องรอยของประวัติศาสตร์การสร้างทางรถไฟสายมรณะในสมัยสงครามโลกครั้งที่สอง ที่ซึ่งเคยมีการเค้นแรงงานเชลยศึกและคนท้องถิ่นจนมีผู้เสียชีวิตและบาดเจ็บนับแสน ทว่าเมื่อเวลาผันผ่าน ภูเขา ป่าไม้ และธรรมชาติกลับกลืนกินบาดแผลเหล่านั้นจนแทบไม่เหลือเค้าเดิม เหลือทิ้งไว้เพียงความเงียบสงบในฐานะสถานที่ท่องเที่ยวธรรมดาแห่งหนึ่ง

การที่ตัวละครเดินทางไปถึงพิพิธภัณฑ์แล้วพบว่า "ปิดปรับปรุง" จนต้องเปลี่ยนสถานที่ เป็นจุดเริ่มต้นของสัญญะสำคัญที่อโนชาต้องการสื่อสารกับคนดู สถานที่ซึ่งควรทำหน้าที่เป็น "ผู้บันทึกและเก็บรักษาความทรงจำ" กลับปิดโดดเดี่ยวและไม่สามารถเข้าถึงได้ และเมื่อตัวละครเลือกที่จะเดินเข้าไปในสถานที่จริงอย่างช่องเขาขาด สิ่งที่พวกเขาพบกลับไม่ใช่ร่องรอยแห่งความทรมานหรือคราบน้ำตาของเหล่าเชลยศึก แต่เป็นเพียงช่องเขาหินสูงใหญ่ สายลมพัดผ่าน และความสงบเงียบของธรรมชาติ

เหตุการณ์นี้ราวกระซิบกับคนดูอย่างเราเป็นนัยว่า สิ่งต่างๆ ในประเทศนี้กำลังถูกทุบทิ้ง ถูกสร้างใหม่ ถูกบูรณะจนผิดแผก และพร้อมจะเลือนหายไปในกาลเวลาอย่างง่ายดาย

อโนชายังคงเลือกใช้ประเด็นการเมืองและประวัติศาสตร์ที่บอบช้ำเป็นพื้นหลังในการเล่าเรื่อง เช่นเดียวกับใน ดาวคะนอง (2016) ที่เคยเล่าถึงเหตุการณ์ 6 ตุลา แต่ใน ใจจำลอง เธอพาเราย้อนไปไกลกว่านั้นถึงช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง เมื่อครั้งที่กองทัพญี่ปุ่นเข้ามาตั้งฐานทัพในไทย และรัฐบาลไทยพยายามรักษาเอกราชด้วยการยินยอมให้ญี่ปุ่นใช้ดินแดนเป็นทางผ่าน กองทัพญี่ปุ่นในฐานะฝ่ายอักษะซึ่งเป็นปรปักษ์กับฝ่ายสัมพันธมิตร ได้เกณฑ์เชลยศึกตะวันตกและแรงงานชาวเอเชียเกือบสองแสนคนมาสร้างทางรถไฟสายมรณะอย่างโหดเหี้ยม

ทว่า เมื่อเวลาผ่านไป ร่องรอยความสูญเสียเหล่านั้นกลับถูกทำให้กลายเป็นเพียง "สถานที่ท่องเที่ยวชมวิว" ประวัติศาสตร์บาดแผลถูกจัดระเบียบใหม่จนกลายเป็นความทรงจำอันราบเรียบ ไม่ต่างอะไรกับบันทึกเหตุการณ์สำคัญทางการเมืองอื่นๆ ในสังคมไทย ที่มักถูกทำให้เลือนหาย ถูกบิดเบือน หรือหล่นหายไปตามกาลเวลา ราวกับเหตุการณ์เหล่านั้นไม่เคยเกิดขึ้นจริง

ด้วยความที่หนังเรื่องนี้ไม่เล่าเรื่องตามลำดับเวลาใดๆ ทั้งสิ้น มันจึงเหมือนการโยนคนดูเข้าสู่พายุแห่งวังวนความทรงจำ บันทึกประวัติศาสตร์ และสัญลักษณ์ที่กระจัดกระจาย หนังตัดสลับไปหาหญิงสาวลึกลับในชุดสีขาวที่กำลังวิ่งหนีบางสิ่งที่มองไม่เห็นอยู่กลางป่าลึกด้วยอาการเหนื่อยหอบ เธอวิ่งวนไปมาอย่างสิ้นหวัง ราวกับติดอยู่ในเขาวงกตที่ไร้ทางออก ก่อนที่เธอจะล้มตัวลงนอน และเมื่อกล้องจับจ้องไปที่ใบหน้าของเธอ ใบหน้านั้นกลับสลับเปลี่ยนไปเป็นผู้ชาย

การเปลี่ยนตัวตนและร่างกายกลางป่าลึกนี้ เป็นสัญญะที่ลึกซึ้งอย่างยิ่ง เป็นไปได้ว่าหญิงสาวคนนี้คงเบื่อเต็มทีกับวังวนของอดีตที่หาทางออกไม่ได้ การหลบหนีความจริงอันเจ็บปวดด้วยการ "ลืม" "ทุบทำลาย" หรือ "เปลี่ยนร่างเป็นคนอื่น" อาจเป็นทางเลือกที่ง่ายกว่าการต้องอดทนขุดรื้ออดีตขึ้นมาทบทวน เปรียบเสมือนสภาวะของสังคมไทยที่เลือกจะเปลี่ยนผ่าน ละทิ้งบาดแผล แล้วสวมหน้ากากใหม่เพื่อดำเนินชีวิตต่อไป

แต่ถึงกระนั้น หนังกลับไม่ได้ปล่อยให้ตัวละครหลุดพ้นไปโดยสมบูรณ์ เพราะหลังจากที่เธอเปลี่ยนร่างเป็นผู้ชายแล้ว เขากลับไปนั่งสืบค้นข้อมูลบางอย่างในห้องสมุดอย่างจดจ่อ ฉากนี้เปรียบเสมือนผู้กำกับกำลังส่งสัญญาณบอกกับเราว่า แม้การลบอดีตจะง่ายดายเพียงใด แต่ลึกๆ แล้วมนุษย์เรายังคงมีความพยายามอันแรงกล้าที่จะสืบค้นและจดจำว่า 

"เราเป็นใคร" การวิ่งหนีสิ่งที่ไล่ล่าอยู่ในป่า กับการนั่งค้นคว้าหาความจริงในห้องสมุด จึงเป็นสองสภาวะที่ซ้อนทับกันอย่างย้อนย้อน—ด้านหนึ่งต้องการหลีกหนีจากความทรมาน แต่อีกด้านหนึ่งก็ไม่อาจยอมจำนนต่อการถูกทำให้สูญสิ้นตัวตน

เมื่อเรื่องราวเคลื่อนเข้าสู่ช่วงเวลาที่กลุ่มเพื่อนทั้งสี่คนพักผ่อนอยู่บนแพลอยน้ำกลางแม่น้ำไทรโยค บรรยากาศรอบตัวกลับเต็มไปด้วยความอึดอัดที่ค่อยๆ ก่อตัวขึ้นผ่านบทสนทนาอันเรียบเรื่อย บทสนทนาที่น่าสนใจที่สุดคือตอนที่ สายป่าน เอ่ยตัดพ้อขึ้นมาด้วยน้ำเสียงสิ้นหวังว่า เธอไม่รู้ว่าจะต้องเล่นละครไปอีกนานแค่ไหน ด้วยสถานะอันไม่มั่นคง และเธออยากทำสิ่งที่มีความมั่นคงมากกว่านี้ ในขณะเดียวกัน ศร ก็เล่าถึงความหมายของกาญจนบุรีในอดีตว่า เป็นสถานที่ซึ่งครอบครัวมักพามาเที่ยว โดยมีเสียงเพลง พลังรัก ของวงชาตรีที่พ่อเปิดให้ฟังเสมอ ลอยคลออยู่ในความทรงจำ

ความขัดแย้งระหว่างความทรงจำอันอบอุ่นในอดีตกับความจริงอันน่าอึดอัดในปัจจุบัน ถูกสะท้อนผ่านตัวละครสายป่านได้อย่างหมดจด เสียงตัดพ้อของเธอไม่ได้เป็นเพียงบทพูดของตัวละครในภาพยนตร์ แต่เปรียบเสมือน บันทึกความในใจของผู้กำกับอย่าง อโนชา สุวิชากรพงศ์ เอง ที่กำลังตั้งคำถามกับตัวเองว่า เธอจะยังสามารถยึดอาชีพการทำภาพยนตร์อิสระนี้เพื่อเลี้ยงกายและใจต่อไปได้อีกนานแค่ไหน?

ในโลกแห่งความเป็นจริง การทำภาพยนตร์นอกระบบสักเรื่องหนึ่งต้องแลกมาด้วยพลังกาย พลังใจ เม็ดเงินมหาศาล และการต่อสู้กับระบบโครงสร้างที่ไม่เคยสนับสนุนศิลปิน สายป่านจึงเป็นตัวแทนจิตวิญญาณของอโนชาในยามที่กำลังอ่อนล้า ท้อแท้ และตั้งคำถามกับเส้นทางที่กำลังเดินอยู่ บนแพที่ลอยแกว่งไปตามกระแสน้ำอย่างไร้ทิศทาง ไม่ต่างจากสภาวะของคนทำหนังและคนรุ่นใหม่ในประเทศนี้ ที่ต้องเคว้งคว้างอยู่กลางมรสุมแห่งความไม่แน่นอน

ชื่อเรื่อง ใจจำลอง (Come Here) ไม่เพียงแต่สื่อถึงสภาวะจิตใจที่ถูกจำลองขึ้นมาเพื่อปกป้องตัวเองจากความเจ็บปวด แต่ยังพูดถึงเทคนิคภาพยนตร์และการเล่าเรื่องที่ตั้งคำถามกับ "ความจริง" ตรงหน้า หนังฉายให้เห็นการซ้อนทับกันระหว่างเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นจริง การแสดงละคร การวิ่งหนีในความฝัน และบันทึกประวัติศาสตร์

ฉากที่กลุ่มเพื่อนใช้ชีวิตบนแพ ถูกตัดสลับกับฉากในป่า และฉากการแสดงละครเวทีอย่างไม่มีปี่มีโคน หนังไม่ได้มอบเข็มทิศให้คนดูว่าฉากไหนคือความจริง ฉากไหนคือความฝัน หรือฉากไหนคือการจำลอง มันทำให้คนดูตกอยู่ในสภาวะเดียวกับตัวละคร นั่นคือสภาวะมึนชา ลอยแกว่ง และไม่สามารถยึดเหนี่ยวสิ่งใดเป็นความจริงแท้ได้เลย

ความงดงามของภาพยนตร์เรื่องนี้จึงไม่ได้อยู่ที่ 

"การดำเนินเรื่องแบบมีจุดเริ่มต้นและจุดจบ" แต่อยู่ที่การสร้าง "สภาวะตกค้าง (State of Lingering)" ให้เกิดขึ้นในจิตใจของคนดู ผ่านภาพมุมกว้างของธรรมชาติ ความเงียบสงบอันน่าพรั่นพรึง และเสียงประกอบที่คอยกระตุ้นความรู้สึกอยู่ลึกๆ

เมื่อภาพยนตร์เล่นจบลงและไฟในโรงเปิดสว่างขึ้น คนดูส่วนใหญ่มักตกอยู่ในสภาวะอึดอัดและสับสน เรามักเห็นคอหนังหลายคนพยายามสวมรอยเป็นนักสืบ รวบรวมเบาะแส ถอดรหัสสัญลักษณ์ เพื่อเค้นหาคำตอบเชิงปัญญาให้ได้ว่า 

"หญิงสาวในป่าคือใคร?" 

"ฉากสลับร่างหมายถึงอะไร?" 

"ทำไมต้องเป็นแพลอยน้ำ?" หรือ 

"อโนชาต้องการจะสื่ออะไรกันแน่?"

แต่หากเราลองถอยออกมาหนึ่งก้าว แล้วมองภาพยนตร์เรื่องนี้ผ่านเลนส์ Against Interpretation (ต่อต้านการตีความ) ของนักคิดและนักวิจารณ์ระดับโลกอย่าง ซูซาน ซอนแทก (Susan Sontag) เราอาจพบว่า เสน่ห์ที่แท้จริงของ ใจจำลอง ไม่ได้อยู่ที่การพยายามถอดรหัสสัญลักษณ์เหล่านั้นเลยแม้แต่น้อย

ในเรียงความระดับคลาสสิกอย่าง Against Interpretation (1964) ซอนแทกเคยเตือนสติวงการวิจารณ์และคนเสพศิลปะไว้อย่างเฉียบคมว่า

“การตีความคือการกระทำของจิตใจที่พยายามย้อนกลับไปจัดการกับงานศิลปะ มันคือการเปลี่ยนงานศิลปะให้กลายเป็นเพียงความคิด เพื่อที่จะได้ควบคุมมันได้... การตีความจึงมักเป็นการลดทอนคุณค่า ขุดขุดและทำลายเสน่ห์อันสดใหม่ของงานศิลปะลงอย่างน่าเสียดาย”

ซอนแทกเสนอว่า ศิลปะยุคใหม่ไม่ได้มีหน้าที่เป็น "รหัสลับ" ที่รอให้คนมาถอดความหมาย แต่ศิลปะคือ "สภาวะทางกายภาพและอารมณ์" ที่ต้องการการปะทะโดยตรง การที่เราพยายามยัดเยียดทฤษฎี รื้อถอนสัญลักษณ์ หรือพยายามอธิบายว่าฉากนั้นฉากนี้หมายถึงอะไรในเชิงการเมืองหรือจิตวิทยาจนเกินขอบเขต แท้จริงแล้วอาจเป็นการทำลายประสบการณ์การเสพศิลปะที่บริสุทธิ์ที่สุดไป

หนังของอโนชาเรื่องนี้ทำงานตรงตามแนวคิดของซอนแทกอย่างเพียบพร้อม ใจจำลองไม่ได้สร้างมาเพื่อให้เราเข้าใจมันด้วย "หัวสมอง" แต่มุ่งหมายให้เราสัมผัสและรู้สึกไปกับมันด้วย 

"ประสาทสัมผัสและหัวใจ" ความเงียบสงบที่เข้ามากดทับในช่องเขาขาด

เสียงนก เสียงลม และเสียงใบไม้ไหวที่พัดผ่านป่ากว้าง

จังหวะการตัดต่อที่เชื่องช้าทว่าสร้างความตึงเครียด

แสงแดดอันร้อนผ่าวที่ทอดผ่านตู้โดยสารรถไฟ

และความเงียบอันอึดอัดบนแพลอยน้ำ

สิ่งเหล่านี้คือ Erotics of Art หรือความรื่นรมย์ทางประสาทสัมผัสที่หนังมอบให้เราโดยตรง การพยายามชำแหละ ใจจำลอง ให้กลายเป็นบทสรุปทางปัญญาที่ตายตัว จึงไม่ต่างอะไรกับการพยายามจับหมอกควันด้วยมือเปล่า ยิ่งเรากำมือแน่นเท่าไหร่ หมอกควันนั้นก็ยิ่งลอดผ่านนิ้วมือเราไปมากเท่านั้น

ท้ายที่สุดแล้ว ใจจำลอง จึงเป็นทั้งภาพบันทึกบาดแผลทางประวัติศาสตร์ที่ค่อยๆ เลือนหาย เป็นเสียงตัดพ้ออันจริงใจของคนทำหนังอิสระ และในขณะเดียวกัน มันก็เป็น "บททดสอบการเสพศิลปะของคนดู" ว่าเราจะสามารถปล่อยวางความทะเยอทะยานที่จะ "ต้องเข้าใจทุกอย่าง" แล้วหันมาซึมซับและยินยอมให้ "สภาวะอารมณ์" ที่ตกค้างอยู่นั้น ได้ทำงานและส่องสว่างอยู่ในจิตใจของเราได้มากน้อยแค่ไหน